Участие в Межрегиональном фестивале «NeoOlonkho. Эпосы мира на земле Олонхо». 1-й день Форум.

 

 

Регионнар икки ардыларынааҕы

«NeoOlonkho.Эпосы мира на земле олонхо»

Регионнар икки ардыларынааҕы «NeoOlonkho.Эпосы мира на земле олонхо»  диэн Дьокуускай куоракка ахсынньы 4-5 күннэригэр фестиваль буолан ааста. Фестиваль чэрчитинэн ахсынньы 4 күнүгэр П. А. Ойуунускай аатынан Саха театртын уораҕайыгар «Норуот уус-уран айымньытын, эпическай наследиены сөргүтүү, үйэтитии ньымалара» диэн бастакы научнай- практическай форум буолан ааста. Аһыллыытыгар СӨ култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга миниистирэ Афанасий Ноев, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун баһылыга Дмитрий Тихонов, ону тэҥэ ыҥырыылаах ыалдьыттар ааттарыттан Казахстантан филологическай наука доктора, профессор Булдыбай Анарбай Саигулы, Олонхо ассоциациятын президенэ Феврония Шишигина эҕэрдэ тылларын эттилэр. Ол кэннэ форум кыттыылаахтара «Эпос уонна общество», «Эпос уонна искусство», «Эпос уонна норуот айымньыта», «Эпос уонна үгэстэр» диэн түөрт секциянан арахсан үлэлээтилэр. Бу күн форумҥа  республикабыт 22 улуустарыттан, ыраахтан: Алтайтан, Казахстантан, Киргизияттан, Хакасияттан, Башкирияттан искусство, культура деятеллэрэ, профессордар, учуонайдар, уһуйааччылар, олонхо дьиэлэрин үлэһиттэрэ, фольклор специалистара кыттыыны ыллылар. Бу ураты тэрээһин  Г.Г. Колесов аатынан Олонхо дьиэтэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун култуураҕа салалтатын көҕүлээһининэн ыытылынна. Күн иккис аҥарыгар пленарнай чааска биэс сүрүн дакылаат истилиннэ, секциалар үлэлэрин түмүгүн билиһиннэрдилэр, резолюция ылылынна. Ол кэннэ, «Этно Future Music” аныгылыы музыка уонна этно музыка түһүлгэтигэр эдэр ыччат тоҕуоруһа муһунна.  Бу фестиваль культурнай көҕүлээһиннэри өйүүр президент фондатын гранын көмөтүнэн үбүлэннэ.

Ыраахтан кэлбит ыалдьыттарбыт үрдүк трибунаттан тыл этэллэригэр киһини соһутар, сөхтөрөр этиилэрэ мустубут дьон ытыс тыаһынан доҕуһуолланна, ааҕааччыларбытыгар билиһиннэрэбит:

Булдыбай Анарбай Сагиулы, доктор филологических наук из Казахстана:

Якутия богата материально и духовно. Выслушав на якутском языке выступление министра культуры и духовного развития Афанасия Ноева я понял около 50 процентов. Если поживу у вас месяц, то научусь якутскому языку.  В свое время я принимал участие в записи на фирме «Мелодия» пяти больших дисков олонхосута Гаврила Колесова. В 1975 году я познакомился с дочерью Ойунского Сарданой Платоновной и был восхищен тем, что наш великий соотечественник объединил олонхо в одной большой книге «Ньургун Боотур Стремительный».

Ойунский – бессмертный человек! Потому что эпическое наследие народа не теряет свой ценности. Я воодушевлен тем, что у вас есть Институт олонхо, Театр Олонхо, что эпос изучают, начиная с детского сада. В Казахстане, в свою очередь, не менее бережно относятся к эпическому наследию. Есть около 500 эпических произведений, выпущено 100 томов, на очереди еще 100. Мы также сохранили традиции доисламского периода, также есть Тенгри. Кто-то не хочет сближения тюркских народов, но такие фестивали, форумы и эпическое наследие нас сближают.

Марат Буляков, руководитель АНО развития научно-образовательных, культурных и социальных инициатив «Урал» из Башкортостана :

Братья саха! Башкиры также сохранили традиции доисламского периода. На ысыахе Олонхо в Верхневилюйске я обратился к высшим силам, «и батыры эпосов услышали меня. Я просил вернутся на Землю Олонхо, и вернулся». Также якуты побывали на моей родине. Наши батыры эпосов радуются, что мы чтим свои традиции.

Салгыы кылгас интервьюлары билсин:

 

Дмитрий Попов, Чурапчы улууһун Олоҥхотун киинин салайааччыта :

Биһиги улууспут кыраайы үөрэтээччилэрэ, бөлүһүөктэрэ суруйалларынан 17 нэһилиэктэрин аайы 10-чалыы олоҥхоһуттар олорон ааспыттар, итинтэн үгүстэрэ 30-туу-40-нүүгэ тиийэ олоҥхону билэр дьон бааллар эбит. Олоҥхоһуттар антологияларыгар 237 олоҥхоһуппут киирэн турар. Саханы суруктаабыт-бичиктээбит Сэмэн Новгородов аатын өрө тутабыт. Кини 1917 с. Арассыыйа народнай учууталларын иннигэр саха омук быһыытынан суруктаах-бичиктээх, кинигэлээх буолуохтаах диэн киэҥ дакылаат оҥорбут, оччолорго Императорскай үптээх-харчылаах Грант ылары ситиһэн саха алфавитын бэчээттэтэр. Сэмэн Новгородов олохтоох олоҥхоһуттарбытын сурукка түһэрэн хаалларбыта биллэр. Ону дьэ бу киин архивтарга үлэлэһээри оҥосто сылдьабыт. Сэһэн Боло, Андрей Шадрин курдук этнографтарбыт, учуонайдарбыт, Баһылай Ермолаев оруолллара улахан. Эрилик Эристиин олоҥхоһуттар хас да улахан айымньыларын суруйбута биллэр.

2022 с. улууспут баһылыга Степан Саргыдаев дьаһалынан Олоҥхо киинэ улууспут управлениетын иһинэн тэриллибитэ. Дьиэбит баар уонна Арчы дьиэтин эмиэ биһиэхэ сыһыарбыттара. Билиҥҥитэ 3 эрэ штаттаахпыт. Саҕалааһын баар диэххэ. Инникитин юридическай статустаныахпытын баҕарабыт. Эһиги Аллараа Бэстээххэ баар Олоҥхоҕут дьиэтин үлэтин биһириибит, сэҥээрэбит, уопут атастаһа сылдьыбыппыт, олус элбэҕи билбиппит. Кинилэр улахан бырайыактарыгар, Илин эҥэр оһуокайдьыттарын күрэхтэһиитигэр сылын аайы кыттан кэллибит. Республикабыт ыытар политикатыгар кыттыһан, улууспутугар Олоҥхо ситимин тэрийдибит, нэһилиэктэрбит бары киирдилэр, анал Олоҥхо бырайыагынан үлэлиир 15 оскуола киирдэ, 23  фольклорнай түмсүүлэр, куруһуоктар киирдилэр. Эһиги уопуккутун ылынан нэһилиэктэрбитигэр Олоҥхо ыһыахтара тэриллэллэр. Эһиил фольклорист Василий Ермолаев төрөөбүтэ 95 сылынан Сылаҥҥа ыытаары олоробут. Маны таһынан аатырбыт олоҥхоһуппут Иннокентий Теплоухов “Куруубай хааннаах Кулун куллустуур” олоҥхотуттан ыччаттарын, оҕолорун көрдөрөр түһүмэҕин народнай коллективтарбыт, түмсүүлэр көмөлөрүнэн спектакль туруоруохтаахпыт. Бу А.С.Борисов идеята, ону олоххо киллэрээри үлэ бара турар. Сүрдээх элбэх бырайыагы толкуйдаан туһааннаах үлэни тэрийэ сылдьабыт. Үүнэр 2024 сылга Олоҥхобут киинэ республикатааҕы ситимҥэ киирэрин курдук былаанныыбыт, онно сөптөөх хамсааһыннары ыыта сылдьабыт.

Бу регионнар икки ардыларыгар ыытылла турар тэрээһинтэн элбэҕи биллибит, көрдүбүт, сайынныбыт. Саҥа ылсан үлэлэһэн эрэр дьоҥҥо олус туһалаах. Тэрийээччилэргэ махтал.

 

Мирас Узянбаев, студент факультета Башкирской музыки, Уфимского государственного института искусств им. Загира Исмагилова:

            Я являюсь учеником Народной школы сэсэнов «Урал Батыр» рук. Гайнуллина Асия Султановна. В Якутии я приехал в первый раз, несмотря на холод мне здесь очень нравится. Я очень рад что проводится такие масштабные мероприятия, фестивали именно для сказителей.

            Может ли функционировать эпос в современной жизни, и как можно привлекать молодежь?

В нашей республике Башкортостан открывается школа для сказителей, школа сэсэнов. Главное надо вот такие мероприятии, конкурсы проводить. После участия в конкурсе к молодым исполнителям появляется интерес учить новые произведения, кубаиры, эпосы, вот так потихоньку пойдет развитие.

Вот, я слушаю олонхо и вижу, что сказитель так красиво рассказывает, как рассказ и он с душой дает этот рассказ что он чувствует, видит. У нас кубаиры тоже рассказываются. Чтобы стать сказителем не просто надо текст читать, вот это произведение ты должен сам чувствовать. Только тогда ты с душой можешь передать, рассказать своему народу.

            Мы знаем, что Башкирский эпос сопровождается музыкальными инструментами, какими инструментами обычно пользуются сказители?

            — Мы Башкиры всегда начинаем свое выступление национальным инструментом кураем. Это духовой инструмент, Уральский тростник. Еще сказители пользуются струнными инструментами, называются думбра и кыл кубыз.

Иван Иванов, Амма улууһун култуураҕа салалтатын начальнига:

Биһиги улууспут баһылыгын социальнай боппуруостарга солбуйааччы, улууспут Олоҥхотун Ассоциациятын түмсүүтүн салайааччыта Ньургуйаана Илларионова салайааччылаах 20-чэ киһилээх делегация бары хайысхаларга, күөн-күрэстэргэ  кыттыһаары айаннаан кэллибит. Ол курдук эдэр олоҥхоһуттарбыт, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Василий Неустроев салайар “Кыл кылыһах” төрүт дорҕоон бөлөхпүт, фольклористарбыт түмсэн кэллилэр.  Маннык форумҥа биһиги бастакытын кыттабыт. Ыраахтан ыалдьыттар кэлбиттэрин сөхтүбүт-махтайдыбыт. Этэргэ диэри киһи дьону көрөн-истэн үөрэнэр. Онон саҥаны билэн, үлэбитигэр туһанар курдук бэйэбитигэр иҥэринэн, төрүт үгэспитин, олоҥхобутун хайдах салгыы сайыннарар туһунан бигэ санаалаах, атын омуктартан хаалсыбат гына үлэни-хамнаһы тэрийэр соруктаах төннүөхтээхпит. Аммаҕа 2024 сылга республикатааҕы Олоҥхо ыһыаҕа ыытыллыахтаах, онон үлэ күөстүү оргуйар.

Чуолаан «Этно Future Music” аныгылыы музыка уонна этно музыка түһүлгэтин коллаборация  фестивалын астынан иһиттибит. Саамай долгуйа кэтэһэр интэриэһинэй тэрээһиммит Кластер Труда ыытыллыахтаах күөн-күрэстэр буолаллар, онно ох курдук оҥостон кэлбиппит. ( авт: Олоҥхону биирдиилээн толорооччуларга Амматтан Анна Кириллина муҥур кыайыылаах аатын сүгэн, 1-кы степеннээх лауреат аатын сүкпүтэ.  “Кыл кылыһах” бөлөх  төрүт дорҕоон күрэҕигэр эмиэ саамай үрдүк ааты, 1-кы степеннээх лауреат буолары ситиспитэ). Уопсайынан бу тэрээһин программата олус интэриэһинэй, умсугутуулаах, киһи болҕомтотун тардар диэн этиэххэ наада. Гранынан үбүлэммитэ олус хайҕаллаах. Олус туһалаах хамсааһын таҕыста диэн этэбин. Республикаҕа Олоҥхо ситимэ тэриллэн, Правительство таһымыгар болҕомто ууруллан үбүлэммитэ, тус туһунан эрдибэккэ  биир сыаллаах-соруктаах үлэ түмүгэ үтүө түмүктээх буоларыгар кыах бэрилиннэ. Бу инникигэ улахан хардыы. Арктикатааҕы Эпос киинэ тутуллан, үлэҕэ киирдэҕинэ, дьэ бу буолуо этэ, Олоҥхобутун уһун тыынныырбыт, өлбөт үөстүүрбүт. Маннык улахан тэрээһин сыл аайы ыытыллара буоллар диэн баҕа санаабын тириэрдэбин. Онон тэрийээччилэргэ улахан махтал.

 

Марфа Алексеева, Уус-Алдан улууһун Олоҥхо дьиэтин салайааччыта:

Мин саҥа ананан үлэлээн эрэбин. Күн бүгүн 9,5 штаттаахпыт. “Тойон Мүрү” оройуоннааҕы культура киинин иһинэн филиал курдук сылдьабыт. Юридическай сирэй буолуохпутун баҕарабыт. Улуус дьаһалтатын, культура салалтатын өртүттэн өйүүллэр. Онон сылы түмүктүүр түбүктэр кэннилэриттэн, эһиги Олоҥхоҕут дьиэтигэр, Бэстээххэ уопут атастаһа, анаан үлэни-хамнаһы билсэ-көрө кэлэр былааннаахпыт. Биһиги уһаайбабыт балачча киэҥ, манна Мүрү нэһилиэгин балансыгар турбут саха балаҕана биһиэхэ көһөн кэлиэхтээх, салгыы саҥа тутуулары ыытан сыалай комплекс буолан тахсарыгар баҕалаахпыт. Онон былаан киэҥ, үлэлиир баҕа баар, салалта өйүүр, онон хамсааһын тахсыа диэн эрэллээхпит. Регионнар икки ардыларынааҕы «NeoOlonkho.Эпосы мира на земле олонхо»  диэн фестивальга кэлэн астынан олоробун. Олус үчүгэй тэрээһин, киэҥ да хабааннаах эбит, маннык атын дойдулар кыттыылаах фестиваллары тиһиги быспакка ыытыллаллара буоллар, элбэххэ үөрэниэх эбиппит. Саатар суолбут сабыылааҕа күчүмэҕэйдэри үөскэттэ, кэлии барыы кыаллыбата. Онон инникитин суол баар кэмигэр, сылаас кэмҥэ буолара буоллар, дьон да кыттыыта өссө элбэх буолуох эбит, дии санаатым.

 

Александра Сивцева, Кэбээйи улууһа, общественник, Олоҥхо пропагандиһа:

Мин тус бэйэм төрүттэрбэр, ийэм да, аҕам да ууһугар олоҥхоһуттар төрөөн-үөскээн олорон ааспыттар. Онон да буолуо, олоҥхону дириҥэтэн үөрэтиигэ ылсаммын, оҕолорбун, сиэннэрбин сыһыараммын, сыыйа ыччаттарым олоҥхолоон эрэллэр диэн сэмээр үөрэбин. Оскуолаҕа олоҥхону үөрэтии киирэригэр туруорса сылдьабыт. Библиотекаларбын кытары ыкса сибээстээхпин, онон тиийээт да билиини иҥэрэр дьоммор бу тэрээһини сиһилии сырдатыахтаахпын, түмүк оҥостон салгыы хайдах үлэлиибит диэн соруктары туруоруохтаахпыт. Ыччаттарбытын угуйуохтаахпыт. Маннык тэрээһиҥҥэ бастакы сылдьыым, олус астынным, дьон талааннаах да буолар эбит. Ыҥырыылаах ыалдьыттар, араас омук төрүт үгэстэрин эттэригэр-хааннарыгар иҥэриммиттэрин, талааннарын бүгүн мустубут бар дьоҥҥо билиһиннэрдилэр, учуонайдар, профессордар эппиттэрэ-тыыммыттара барыта сүрэҕим ортотунан ааста. Олус астынным, бэркиһээтим, дуоһуйдум.

 

Теуржлей Алчинов, республика Алтай

Я в Якутии первый раз. В январе месяце у нас такая же погода. Впечатления бесподобные. Такие грандиозные мероприятия, фестивали в республике Алтай в принципе, проводятся ежегодно. В год раза по два, по три. Основным организатором является Ассамблея по эпическому наследию, курултай, сказителей и время от времени сказители собираются, разъезжаются по деревням, в основном проводятся осенью или весной. Конечно есть люди, которые неравнодушны к традициям и обычаям алтайского народа. Благодаря инициативе таких людей, уже понимаешь, что в каждом регионе ведется работа, идет движение по сохранению самобытной культуры народа, это очень благодарная и благородная работа организаторов. За что я очень рад. Между исполнителем Олонхо и сказителем разница конечно есть. Это проявляется в сюжетах, поворотных действиях, их  связывает исполнительское, актерское и ораторское мастерство. Тот же мироиздание: нижний мир, средний мир, верхний мир схожи. Ваши олонхосуты уникальны. Их талант еще помимо рассказа заключается в певческом мастерстве. Так как сказитель импровизирует разным голосом главных героев олонхо. В заключении народу саха хочется пожелать, чтобы не возрождать традиции нужно сохранять и приумножать то, что вы имеете сейчас. Удачи всем, до следующих встреч.